In het noorden van de lagune van Venetië, voorbij Burano, ligt een eiland waar nog maar een handvol mensen woont. Vanaf de aanlegsteiger loopt een pad langs een kanaal door het riet. Na tien minuten verschijnen een grasveld, twee kerken en een klokkentoren. Dat is wat overblijft van Torcello, een stad die in de vroege middeleeuwen belangrijker was dan Venetië. Vandaag is het een van de stilste plekken van de lagune en tegelijk een van de belangrijkste: de kathedraal bewaart mozaïeken die tot de oudste en best bewaarde van Noord-Italië behoren.
Torcello ligt in de lagune van Venetië, in de regio Veneto. Samen met Murano en Burano vormt het de klassieke dagtocht door de lagune.
Van bloeiende stad tot stil eiland
Vanaf de vijfde eeuw zochten bewoners van het Romeinse Altinum, op het vasteland, hun toevlucht op de eilanden in de lagune, op de vlucht voor de invallen van Hunnen en Longobarden. Torcello groeide uit tot een van de belangrijkste nederzettingen. Het werd een bisschopszetel met een kathedraal, kloosters, paleizen en duizenden inwoners, die leefden van handel, zoutwinning en de wolindustrie.
Vanaf de twaalfde eeuw ging het bergafwaarts. De rivieren die in de noordelijke lagune uitmonden, voerden slib aan, waardoor de kanalen verzandden en het water stilstond. Moerassen en malaria volgden. De bewoners trokken weg naar Murano, Burano en vooral naar Rialto, het centrum van het opkomende Venetië. Veel gebouwen werden afgebroken en de stenen werden in Venetië hergebruikt. Rond de kathedraal bleef een lege vlakte achter.
Het gebied rond Torcello wordt de laguna morta genoemd, de dode lagune: het deel van de lagune waar het getij nauwelijks doordringt en het water stil ligt tussen rietvelden en kwelders.
De kathedraal van Santa Maria Assunta
De kathedraal werd in 639 gesticht, zoals een inscriptie in de kerk vermeldt. Het huidige gebouw is grotendeels het resultaat van verbouwingen in de negende en elfde eeuw. Het exterieur is sober, van baksteen. Binnen is het een andere wereld.
Tegen de westwand, boven de ingang, beslaat een mozaïek van het Laatste Oordeel uit de twaalfde eeuw de volledige muur. In zes registers loopt het van de kruisiging en de nederdaling in de hel bovenaan tot de scheiding van de geredden en de verdoemden onderaan. De hel is uitgebeeld met schedels waaruit wormen kruipen en zondaars in vlammen. Het is bedoeld om gezien te worden door wie de kerk verlaat.
In de apsis aan de andere kant staat, op een gouden achtergrond, een slanke Madonna met kind, alleen, zonder omringende figuren. Het is een van de sterkste beelden van de Byzantijnse kunst in Italië. Onder haar staan de twaalf apostelen.
De losstaande klokkentoren uit de elfde eeuw kan worden beklommen. Vanaf de top kijk je over het eiland, de rietvelden, Burano en bij helder weer tot de Alpen.
Santa Fosca
Naast de kathedraal, verbonden door een portiek, staat de kerk van Santa Fosca, uit de elfde en twaalfde eeuw. De kerk is achthoekig van buiten en gebouwd op een plattegrond van een Grieks kruis, met een zuilengalerij rondom. Binnen is ze vrijwel leeg, en juist daardoor komen de verhoudingen van het gebouw goed tot hun recht.
De Troon van Attila en het Museo di Torcello
Op het grasveld tussen de kerken staat een stenen zetel die de Troon van Attila wordt genoemd. Volgens de legende zat de Hunnenkoning erop. Waarschijnlijker was het de zetel van de bisschop of de magistraat van het eiland, die hier recht sprak.
Aan de andere kant van het plein staan twee gotische palazzi, het Palazzo del Consiglio en het Palazzo dell’Archivio, die samen het Museo di Torcello vormen. Het museum toont archeologische vondsten uit Altinum en de lagune, en fragmenten van de gebouwen die ooit op het eiland stonden.
De Ponte del Diavolo
Langs het pad van de aanlegsteiger naar het centrum ligt de Ponte del Diavolo, de Duivelsbrug. Het is een stenen boogbrug zonder leuningen, zoals alle bruggen in de lagune er ooit uitzagen. Er zijn er in het gebied van Venetië nog maar twee van over: deze en de Ponte Chiodo in Cannaregio. De naam komt van een legende over een pact met de duivel, waarvan meerdere versies de ronde doen.
Hemingway op Torcello
In de herfst van 1948 verbleef Ernest Hemingway in de Locanda Cipriani, de herberg naast de kathedraal. Hij ging eenden jagen in de lagune en werkte aan zijn roman Across the River and into the Trees. De Locanda bestaat nog en is een van de bekendste restaurants van de lagune, met een tuin in de schaduw van de klokkentoren. Het is een plek voor een lange lunch, en de prijzen passen bij die reputatie.
Praktische informatie
Vanaf Burano pendelt vaporetto-lijn 9 in vijf minuten naar Torcello. Sommige boten van lijn 12, vanaf Fondamente Nove in Venetië, varen rechtstreeks door. Reken vanuit Venetië op ongeveer drie kwartier tot een uur. Een dagkaart van ACTV is voordeliger dan losse kaartjes, zeker als je Murano en Burano ook bezoekt.
Voor de kathedraal, Santa Fosca, het museum en de klokkentoren is anderhalf tot twee uur voldoende. Wie op het eiland luncht, blijft een halve dag. Er is geen winkel of supermarkt op Torcello en maar een paar eetgelegenheden, dus neem water mee, zeker in de zomer.
Het eiland is het rustigst vroeg in de ochtend of aan het eind van de middag. In de zomer zijn er rond het riet muggen.
Overnachten op Torcello
Op Torcello zelf zijn maar enkele kamers te huur, onder andere in de Locanda Cipriani. Wie hier overnacht, heeft het eiland ’s avonds vrijwel voor zichzelf. De meeste bezoekers overnachten in Venetië, op Burano of Mazzorbo, of op het schiereiland Cavallino-Treporti, van waaruit de noordelijke lagune goed bereikbaar is.
Veelgestelde vragen over Torcello
Hoe kom je van Venetië naar Torcello?
Met vaporetto-lijn 12 vanaf Fondamente Nove, aan de noordkant van Venetië, naar Burano. Daar stap je over op lijn 9, die in vijf minuten naar Torcello vaart. Sommige boten van lijn 12 varen rechtstreeks door naar Torcello. Reken in totaal op drie kwartier tot een uur.
Is Torcello de moeite waard?
Voor wie geïnteresseerd is in geschiedenis en kunst, is Torcello een van de belangrijkste plekken van de lagune. De mozaïeken in de kathedraal, met het Laatste Oordeel en de Madonna in de apsis, behoren tot de belangrijkste Byzantijnse kunst in Italië. Daarnaast is het eiland een van de weinige plekken in de lagune waar het stil is. Wie komt voor winkels en terrassen, is op Burano beter op zijn plek.
Hoeveel tijd heb je nodig voor Torcello?
Voor de kathedraal, Santa Fosca, het museum en de klokkentoren is anderhalf tot twee uur genoeg. Met een lunch erbij wordt het een halve dag. Torcello is goed te combineren met Burano, op vijf minuten varen.
Kun je de klokkentoren van Torcello beklimmen?
Ja, de klokkentoren naast de kathedraal is te beklimmen. Vanaf de top zie je het eiland, de rietvelden van de noordelijke lagune en Burano. De toren heeft beperkte openingstijden, dus controleer die ter plaatse bij de kassa van de kathedraal.