Todi: de heuvelstad met drie muren en Renaissancepracht in Umbrië

Aankomst in de lucht: met de funiculaire naar de oude stad

Todi ligt op een heuveltop die hoog uittorent boven de vallei van de Tiber. Wie aankomt met de auto, merkt al snel dat parkeren in deze middeleeuwse stad een uitdaging kan zijn. De oplossing is modern én praktisch: een funiculaire (kabeltreintje) verbindt het onderste parkeerterrein Porta Orvietana met het historische centrum van Todi. Binnen enkele minuten brengt het bezoekers naar de stadsrand, vanwaar smalle straatjes omhoog slingeren richting het hart van de stad — de Piazza del Popolo.

Het is een passend begin voor een bezoek aan een stad die al drieduizend jaar boven haar omgeving uittorent, letterlijk én historisch. Want Todi is niet zomaar een stad in Umbrië: het is een stad van drie muren, drie tijdlagen — Etruskisch, Romeins en middeleeuws — die samen een levend handboek vormen van de Italiaanse geschiedenis.

De drie muren van Todi: een samenvatting van drie millennia

De stad werd in de 8e eeuw v.Chr. gesticht door de Etrusken, op een natuurlijke rotspunt met uitzicht over de Tiber. De eerste ringmuur, gebouwd van ruw basalt, omsloot een kleine nederzetting. Later, in de Romeinse tijd, werd de stad uitgebreid en omgeven door een tweede muur met poorten en torens. In de middeleeuwen volgde een derde ommuring, waarvan de stadspoorten nog steeds intact zijn.

Wie vandaag langs de Porta Amerina of Porta Catena wandelt, ziet de lagen letterlijk boven elkaar: massieve blokken van Etruskische oorsprong, Romeinse baksteen en middeleeuws metselwerk. Deze drie stadsmuren van Todi behoren tot de best bewaarde in Italië en vormen het fundament waarop het huidige Todi is gebouwd.

Piazza del Popolo: een openluchtmuseum van middeleeuwse macht

Het kloppende hart van Todi is de Piazza del Popolo, vaak genoemd als een van de mooiste middeleeuwse pleinen van Italië. Hier komen eeuwen van stedelijke macht samen. Aan drie zijden wordt het plein omringd door monumentale gebouwen:

• Het Palazzo del Popolo (1213), een van de oudste stadspaleizen van Umbrië, herbergt nu het Museo Civico di Todi.
• Het Palazzo del Capitano (1293), herkenbaar aan zijn gotische ramen, diende ooit als zetel van de stadsregering.
• De Duomo di Santa Maria Annunziata, die het plein domineert met zijn brede trappartij, is een meesterwerk van Romaanse architectuur.

Het plein zelf, geplaveid met warme terracottasteen, is een natuurlijk balkon met uitzicht over de vallei. Overdag heerst er een rustige levendigheid: enkele bezoekers op een terras, bewoners die elkaar groeten, kinderen die langs de trappen van de Duomo lopen.

De “Gouden Driehoek”: Duomo, Piazza del Popolo en Santa Maria della Consolazione

Samen vormen de Duomo, de Piazza del Popolo en de Santa Maria della Consolazione wat door lokale gidsen vaak de “Gouden Driehoek van Todi” wordt genoemd — drie symbolen van de stad in één wandeling.

De Duomo di Todi, gebouwd in de 12e eeuw, toont Romaanse soberte met renaissance-invloeden. Binnen vallen de fresco’s van Ferraù Fenzoni op, een leerling van de Carracci. Vanaf de trappen voor de kathedraal strekt het uitzicht zich uit over de vallei: het is een van die plekken waar men begrijpt waarom Todi vaak het “Nido dell’Aquila” — het arendsnest — wordt genoemd.

Aan de rand van de stad, aan de voet van de heuvel, verrijst de Santa Maria della Consolazione, een van de beroemdste kerken van de Italiaanse Renaissance. Haar perfect symmetrische koepel en kruisvormig grondplan worden vaak toegeschreven aan Bramante, de architect van de Sint-Pieter in Rome. Hoewel dat nooit volledig is bewezen, verraadt elk detail de idealen van de Renaissance: harmonie, geometrie en evenwicht.

Binnen is het licht diffuus en koel; het marmer glanst zacht. Vanaf hier leidt een panoramische weg terug omhoog naar het centrum — een traject dat geliefd is bij fotografen vanwege het adembenemend uitzicht op Todi.

Jacopone da Todi: dichter, mysticus en rebel

Geen stad in Umbrië is zo sterk verbonden met een historische figuur als Todi met Jacopone da Todi (1230–1306), de franciscaanse dichter en mysticus. Hij was jurist van opleiding, maar keerde zich tegen wereldse rijkdom en koos voor een leven in armoede. Zijn religieuze gedichten, geschreven in het vroege Italiaans, beïnvloedden latere schrijvers als Dante en Petrarca.

Jacopone’s graf bevindt zich in de Chiesa di San Fortunato, een imposante gotische kerk met een onafgewerkte gevel en een rijk versierde preekstoel. Het interieur ademt de geest van de franciscaanse beweging: sober, maar doordrongen van spiritualiteit.

Vanaf de trappen van San Fortunato ontvouwt zich opnieuw een panorama over de vallei — een plek waar de geschiedenis van Todi tastbaar wordt in stilte en uitzicht.

Bezienswaardigheden Todi: meer dan middeleeuwse grandeur

Naast de grote monumenten herbergt Todi talloze kleinere bezienswaardigheden die de stad haar karakter geven.

Museo Civico di Todi

Gevestigd in het Palazzo del Popolo, toont dit museum archeologische vondsten uit de Etruskische en Romeinse tijd, waaronder inscripties, beelden en munten. De openingstijden variëren per seizoen, maar het museum is meestal dagelijks geopend, met sluiting tijdens de siësta.

Casa Dipinta

Een van de meest verrassende plekken in Todi is de Casa Dipinta, het beschilderde huis van kunstenaar Brian O’Doherty en zijn vrouw Barbara Novak. De muren, vloeren en plafonds zijn volledig bedekt met geometrische patronen en symbolische kleuren. Het is een zeldzaam voorbeeld van hedendaagse kunst in een historische context — een dialoog tussen oud en nieuw.

Nido dell’Aquila

Voor het mooiste panoramisch uitzicht over Todi is er het uitkijkpunt Nido dell’Aquila, net buiten de stadsmuren. Van hieruit strekt het landschap zich uit tot aan de bergen van de Apennijnen. In de avond kleurt de lucht koperroze, en de contouren van de Santa Maria della Consolazione lichten op in het dal.

Culinair Todi: Grechetto, truffel en seizoenssmaak

Umbrië is een regio van eenvoudige maar verfijnde smaken, en Todi vormt daarop geen uitzondering. De lokale Grechetto di Todi, een witte wijn met kruidige tonen, is de perfecte begeleider van gerechten met truffel, paddenstoelen en lokale kazen.

Typische gerechten zijn onder meer:

• Pappardelle al tartufo nero, met zwarte truffel uit de omgeving van Orvieto.
• Palomba alla Todina, duif gestoofd in rode wijn en kruiden, een gerecht met middeleeuwse wortels.
• Crescia, een plat brood dat vaak warm wordt geserveerd met prosciutto of pecorino.

De stad kent een groeiend aantal restaurants die zich richten op seizoensproducten en slow food. Rond de Piazza Garibaldi bevinden zich enkele wijnbars waar lokale wijnen per glas worden geschonken, vaak met uitzicht op de vallei.

Praktische informatie: hoe kom je in Todi

Met de auto:
Todi ligt centraal in Umbrië, ongeveer 40 km van Perugia en 60 km van Orvieto. De stad is bereikbaar via de E45, afslag Todi-Orvieto. Parkeren kan aan de voet van de stad bij Porta Orvietana, vanwaar de funiculaire bezoekers omhoog brengt.

Met het openbaar vervoer:
Er rijden regionale bussen vanuit Perugia, Orvieto en Terni. Het treinstation Todi Ponte Rio ligt onderaan de heuvel; vanaf daar vertrekt een lokale bus of taxi naar het centrum.

Beste reistijd:

• Voorjaar (april–juni): milde temperaturen, bloeiende heuvels, minder drukte.
• Najaar (september–oktober): oogsttijd van wijn en olijven, aangename wandeltemperaturen.
• Zomer: levendig, met openluchtconcerten op de pleinen.

Todi als dagtrip vanuit Rome:
Dankzij de centrale ligging is Todi ook een populaire dagtrip vanuit Rome. Met de auto duurt de rit ongeveer twee uur; georganiseerde excursies combineren vaak Todi met Orvieto of Spoleto.

Rustige elegantie boven de Tiber

Todi is geen openluchtmuseum, maar een stad die haar lagen zorgvuldig bewaart. De oude stad, met haar drie muren, is een zeldzaam voorbeeld van hoe verschillende tijdperken kunnen blijven bestaan zonder elkaar te verdringen.

Wie in de vroege avond door de smalle steegjes wandelt, hoort enkel het echoën van voetstappen op de stenen. Achter de gesloten luiken waait de geur van houtvuur en olijfolie. In de verte rinkelt de bel van San Fortunato. Het is deze stille elegantie, eerder dan grootse pracht, die Todi zijn blijvende aantrekkingskracht geeft.

Veelgestelde vragen over Todi

Wat zijn de belangrijkste bezienswaardigheden van Todi?
De hoogtepunten zijn de Piazza del Popolo, de Duomo, de Santa Maria della Consolazione, en de Chiesa di San Fortunato met het graf van Jacopone da Todi.

Wat maakt Todi uniek?
Todi is omgeven door drie stadsmuren — Etruskisch, Romeins en middeleeuws — en combineert daardoor drie historische tijdlagen in één stad.

Hoe werkt de Todi funiculaire?
De funiculaire verbindt de parkeerplaats Porta Orvietana met het stadscentrum. Het ritje duurt minder dan drie minuten en rijdt regelmatig tussen 7:00 en 21:00 uur.

Wat te doen in Todi op één dag?
Bezoek de Piazza del Popolo, de Duomo, wandel naar Santa Maria della Consolazione en sluit af met een glas Grechetto di Todi op een terras met uitzicht.

Waar kun je wijn proeven in Todi?
Lokale wijnhuizen rondom Todi bieden proeverijen van Grechetto di Todi en Sagrantino. Informeer bij het toeristenbureau naar actuele adressen.