Matera: een stadswandeling door een van de oudste steden ter wereld

Matera lijkt niet gebouwd maar uitgehakt. Aan de rand van een diepe kloof in Zuid-Italië liggen de Sassi: twee wijken van grotwoningen, rotskerken en trappen, zo dicht op elkaar gestapeld dat het dak van het ene huis de straat van het volgende vormt. ’s Ochtends vangt de kalksteen het eerste licht en kleurt de stad van grijs naar honing. ’s Avonds gaan in de holtes de lampen aan, één voor één, tot de hele helling oplicht.

Matera ligt in Basilicata, op ongeveer een uur rijden van Bari, en geldt als een van de langst onafgebroken bewoonde plaatsen ter wereld. Sinds 1993 staan de Sassi en het park met de rotskerken op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. In 2019 was Matera Culturele Hoofdstad van Europa. Tussen de prehistorie en die twee jaartallen ligt een geschiedenis die weinig Italiaanse steden kunnen evenaren: van grotnederzetting via “nationale schande” tot een van de meest bezochte steden van het zuiden. Deze gids volgt die geschiedenis, loopt langs de bezienswaardigheden in een stadswandeling en sluit af met praktische informatie over bereikbaarheid, overnachten en de beste reistijd.

Waar ligt Matera? In Basilicata, op de grens met Puglia

Wie zoekt naar de stad in Puglia die bekendstaat om haar grotwoningen, komt in Basilicata uit. Matera is de hoofdstad van de gelijknamige provincie in het oosten van Basilicata. De grens met Puglia ligt op enkele kilometers van de stad, en het landschap trekt zich er niets van aan. Aan beide kanten strekt zich de Murgia uit: een kalkplateau van graanvelden, stenen muurtjes en schaapskooien, doorsneden door diepe ravijnen die hier gravine heten.

Een van die ravijnen, de Gravina di Matera, bepaalt de vorm van de stad. Het riviertje op de bodem heeft er in miljoenen jaren een kloof van tientallen meters diep uitgesleten. Op de westelijke rand liggen de Sassi; aan de overkant begint het onbewoonde plateau van de Murgia Materana. Het moderne Matera, met zo’n zestigduizend inwoners, ligt erboven op het vlakke land. De bewoners noemen het il Piano.

Praktisch: Matera ligt op ongeveer 65 kilometer van Bari, een uur rijden. Alberobello ligt op ruim een uur rijden, Lecce op ruim twee uur en Napels op ongeveer drie uur. De dichtstbijzijnde luchthaven is Bari Karol Wojtyła.

De geschiedenis van Matera

De oudste sporen van bewoning rond Matera stammen uit het paleolithicum. In de grotten van de Murgia vonden archeologen stenen werktuigen van tienduizenden jaren oud. Op het plateau tegenover de stad liggen de resten van neolithische dorpen, omringd door greppels, die zo’n zevenduizend jaar oud zijn. Sindsdien is de plek nooit meer verlaten.

In de vroege middeleeuwen trokken monniken de kloof in, zowel uit het Byzantijnse oosten als uit benedictijnse kloosters. Zij hakten tientallen kerken en kapellen in de zachte kalksteen, vaak beschilderd met heiligen in Byzantijnse stijl. Op de rotsrug tussen de twee hellingen, de Civita, groeide intussen een versterkte stad, die in de dertiende eeuw een romaanse kathedraal kreeg.

Wat de Sassi bijzonder maakt, is niet alleen hun ouderdom maar het systeem erachter. Regenwater liep via goten en kanalen naar honderden cisternes. Terrassen dienden als moestuin en als dak tegelijk, en de grotten bleven in de zomer koel en in de winter mild. Precies dat samenspel van mens, rots en water noemde UNESCO als reden voor de inschrijving.

In de negentiende en vroege twintigste eeuw raakte dat evenwicht verloren. De bevolking groeide, de grotten werden opgedeeld, en mens en dier sliepen in dezelfde ruimte. De schrijver Carlo Levi beschreef de Sassi in 1945 in Christus kwam niet verder dan Eboli als een plek van armoede en malaria. Enkele jaren later noemde de Italiaanse politiek de wijk een nationale schande. Een speciale wet uit 1952 leidde tot de gedwongen verhuizing van zo’n vijftienduizend bewoners naar nieuwe wijken op het plateau. De Sassi bleven decennialang vrijwel leeg achter.

De ommekeer kwam langzaam. Vanaf de jaren tachtig werden de eerste grotten gerestaureerd, en in 1993 volgde de UNESCO-status. Filmmakers ontdekten Matera als decor voor het oude Jeruzalem. Pier Paolo Pasolini draaide er in 1964 Il Vangelo secondo Matteo, Mel Gibson in 2004 The Passion of the Christ. De openingsscènes van de Bondfilm No Time to Die (2021) brachten de stad bij een nog groter publiek. Het jaar als Culturele Hoofdstad in 2019 bevestigde wat al zichtbaar was: de stad die ooit werd ontruimd, wordt weer bewoond.

Is Matera de oudste stad ter wereld?

Matera wordt vaak de oudste stad ter wereld genoemd, maar dat klopt niet helemaal. Steden als Jericho, Damascus en Byblos in het Midden-Oosten zijn naar de huidige stand van het onderzoek ouder als stedelijke nederzetting. Wat Matera onderscheidt, is dat mensen er sinds de prehistorie onafgebroken in dezelfde grotten wonen. Binnen Italië geldt Matera daarom als een van de oudste nog bewoonde steden. In Europa zijn er maar weinig plaatsen met een vergelijkbare continuïteit.

De Sassi di Matera: Sasso Barisano en Sasso Caveoso

De Sassi bestaan uit twee wijken, gescheiden door de rotsrug van de Civita. Sasso Barisano ligt aan de noordkant en kijkt in de richting van Bari, waar de naam vandaan komt. Het is het grootste en meest gerestaureerde deel, met de meeste restaurants, ateliers en logeeradressen. De gevels hebben hier vaak gebeeldhouwde deuromlijstingen en balkons, een teken dat in de Sassi niet alleen boeren woonden.

Sasso Caveoso, aan de zuidkant, is ruiger en ouder van karakter. De woningen zijn dieper in de rots gegraven, de trappen steiler, en tussen de huizen liggen nog kale rotsplateaus. Wie vanaf de Civita naar beneden kijkt, ziet hoe de daken van de ene rij de looppaden van de volgende zijn.

Een grotwoning bestaat meestal uit een gemetselde voorgevel met daarachter een of meer uitgehakte ruimtes die diep de rots in lopen. Wie de grotwoningen van Matera van binnen wil zien, gaat naar de Casa Grotta di Vico Solitario in Sasso Caveoso. De grot is ingericht zoals een boerenfamilie er tot de jaren vijftig leefde: één ruimte voor ouders, kinderen en een muilezel, een mestput in de hoek en een hoog bed met daaronder plek voor de kippen. Het is een korte maar indringende kennismaking met het leven waar de wet van 1952 een einde aan maakte.

Praktisch: de Sassi zijn vrij toegankelijk en grotendeels autovrij. Reken op veel trappen en gladgesleten kalksteen; schoenen met grip zijn verstandig. Een B&B in Sasso Barisano ligt het dichtst bij de bovenstad en de restaurants. Sasso Caveoso is stiller maar steiler.

Een stadswandeling door Matera: de mooiste bezienswaardigheden

Een wandeling door Matera begint het best boven, in de moderne stad, en daalt dan af. De route loopt van Piazza Vittorio Veneto door Sasso Barisano naar de Civita en vandaar door Sasso Caveoso naar de rots van Monterrone. Het is ongeveer vier kilometer, met veel hoogteverschil.

Piazza Vittorio Veneto en de Palombaro Lungo

Het grootste plein van Matera is de huiskamer van de stad. ’s Avonds trekt de passeggiata hier langs de terrassen. Onder de stenen ligt de Palombaro Lungo, een cisterne van ruim vijftien meter diep die de stad tot in de twintigste eeuw van water voorzag. Een rondleiding voert over loopbruggen door de gewelfde ruimte, waar het altijd koel is en elke stem nagalmt. Vanaf de balustrade aan de rand van het plein valt de eerste blik op Sasso Barisano.

Sasso Barisano: San Pietro Barisano en de Madonna delle Virtù

Via trappen daalt de route af in Sasso Barisano. San Pietro Barisano is de grootste rotskerk van de Sassi: een achttiende-eeuwse gevel voor een veel oudere ruimte in de rots. In de crypte zijn nog de nissen te zien waarin overleden geestelijken rechtop werden gezet om te drogen voordat ze werden bijgezet. Verderop langs de kloofrand ligt het complex van de Madonna delle Virtù en San Nicola dei Greci, een rotskerk en voormalig klooster over twee niveaus. Er worden geregeld tentoonstellingen van hedendaagse beeldhouwkunst gehouden.

De Civita en de kathedraal van Matera

Tussen de twee Sassi klimt de route naar de Civita, het hoogste punt van de oude stad. Hier staat de kathedraal, gewijd aan de Madonna della Bruna en Sant’Eustachio en in 1270 voltooid in Apulisch-romaanse stijl. De klokkentoren is uit de hele omgeving te zien. Binnen omhult een barokke decoratie een oudere kern, met een veertiende-eeuws fresco van het Laatste Oordeel. Het plein voor de kerk kijkt over beide Sassi uit. Op 2 juli viert Matera hier het feest van de Madonna della Bruna, dat eindigt wanneer de menigte de praalwagen in stukken scheurt.

Sasso Caveoso: Santa Lucia alle Malve en Santa Maria de Idris

Aan de zuidkant van de Civita daalt de route af in Sasso Caveoso. Santa Lucia alle Malve was de rotskerk van een van de eerste benedictijnse vrouwengemeenschappen in de Sassi, met fresco’s van heiligen en een zogende Madonna. Boven de wijk rijst de rots van Monterrone op, met in de top de kerk van Santa Maria de Idris. Een gang verbindt haar met de crypte van San Giovanni in Monterrone, waar fresco’s uit de twaalfde tot de zeventiende eeuw bewaard zijn gebleven. Het pleintje ervoor kijkt recht de kloof in.

Musea: Casa Noha, MUSMA en Palazzo Lanfranchi

Wie de stad eerst wil begrijpen voordat hij de Sassi in gaat, begint bij Casa Noha. Dit historische pand van de Italiaanse erfgoedorganisatie FAI vertelt de geschiedenis van Matera in een korte film. Het MUSMA in Sasso Caveoso toont moderne en hedendaagse beeldhouwkunst in de uitgehakte zalen van een palazzo. In Palazzo Lanfranchi, aan de rand van de Sassi, hangt het grote doek Lucania ’61 van Carlo Levi, een panorama van het boerenleven in Basilicata.

Praktisch: reken voor deze wandeling op drie tot vier uur, inclusief een of twee kerkbezoeken. Voor een deel van de rotskerken bestaat een gezamenlijk ticket. De Palombaro Lungo en Casa Noha werken met rondleidingen op vaste tijden, dus reserveren is in het hoogseizoen verstandig. Accommodatie in de bovenstad, rond Piazza Vittorio Veneto, ligt op vijf minuten lopen van de Sassi en heeft vaker een parkeermogelijkheid.

De rotskerken en het park van de Murgia Materana

Matera telt meer dan honderdvijftig rotskerken, verspreid over de Sassi en het plateau aan de overkant van de kloof. Dat plateau is sinds 1990 beschermd als het Parco della Murgia Materana, een archeologisch en natuurpark van kale kalkrotsen, wilde tijm en grotten. Boven de kloof cirkelen kleine torenvalken, die in Matera in grote kolonies broeden.

Vanaf Sasso Caveoso leidt een pad met trappen naar de bodem van de kloof, over een hangbrug en weer omhoog naar de Belvedere di Murgia Timone. De tocht duurt ongeveer drie kwartier tot een uur en biedt nauwelijks schaduw. Boven ligt de stad ineens in één beeld tegenover je: de Civita, de kathedraal en de twee Sassi als een amfitheater. Wie niet wil klimmen, rijdt in een kwartier naar het bezoekerscentrum van Jazzo Gattini. Vanaf daar is het een korte wandeling.

De bekendste rotskerk ligt buiten de stad. De Cripta del Peccato Originale, ongeveer twintig minuten rijden van Matera, is een grot met fresco’s uit de achtste of negende eeuw: de schepping, Adam en Eva en de zondeval. Om de kwaliteit van de schilderingen wordt ze wel de Sixtijnse Kapel van de rotsschilderkunst genoemd. Een bezoek is alleen mogelijk op reservering.

Praktisch: neem water mee en vermijd de klim op het middaguur in de zomer. Het beste licht op de Sassi vanaf de Murgia valt in de vroege ochtend, wanneer de zon de gevels beschijnt. In het blauwe uur na zonsondergang gaan de lampen aan. Wie het plateau ook ’s nachts wil ervaren, vindt in de omgeving een agriturismo tussen de graanvelden, op tien minuten rijden van de stad.

De mooiste uitzichtpunten over Matera

Binnen de oude stad liggen vier uitzichtpunten die elk een ander deel van de Sassi laten zien. De balustrade aan Piazza Vittorio Veneto kijkt over de daken van Sasso Barisano. Het plein voor de kathedraal toont beide Sassi tegelijk. Piazzetta Pascoli, aan de rand van de bovenstad, kijkt van bovenaf in Sasso Caveoso en de kloof. Het pleintje bij Santa Maria de Idris ligt midden in het decor. Het meest complete beeld blijft dat vanaf Murgia Timone, aan de overkant van de Gravina.

Matera in twee dagen: de route

Matera is in één dag te zien, maar de stad verandert pas wanneer de dagbezoekers vertrekken. Een overnachting maakt het verschil: na zonsondergang worden de Sassi stil, en vroeg in de ochtend zijn de trappen leeg.

Dag 1: de bovenstad, Sasso Barisano en de Civita

De eerste dag begint bij Piazza Vittorio Veneto en de Palombaro Lungo. Daarna daalt de route af in Sasso Barisano, naar San Pietro Barisano en de Madonna delle Virtù, en eindigt op de Civita bij de kathedraal. ’s Middags is er tijd voor Casa Noha of Palazzo Lanfranchi. De avond is voor het plein voor de kathedraal, wanneer de lampen in de Sassi aangaan.

Dag 2: Sasso Caveoso en de Murgia

De tweede dag staat in het teken van Sasso Caveoso. Begin vroeg met de Casa Grotta, Santa Lucia alle Malve en de rots van Monterrone met Santa Maria de Idris, en ga daarna naar het MUSMA. In de middag volgt de afdaling in de kloof en de klim naar Murgia Timone, of met de auto een bezoek aan de Cripta del Peccato Originale. Wie maar één dag heeft, combineert de ochtend van dag 1 met de middag van dag 2 en laat de musea vallen.

Wat te eten in Matera? De lokale keuken

De keuken van Matera is de keuken van een boerengemeenschap op een graanplateau, en dat is nog altijd te proeven. Het belangrijkste product is het brood. Pane di Matera wordt gebakken van fijngemalen harde tarwe met zuurdesem en heeft een hoge, gekartelde vorm met een stevige korst. Vroeger kneedden families het deeg thuis en brachten ze het naar de gemeenschappelijke oven. Een houten stempel met de initialen van de familie maakte duidelijk welk brood van wie was, en die stempels worden nog steeds gesneden.

Peperoni cruschi zijn zoete rode paprika’s uit de omgeving van Senise. Ze worden aan draden in de zon gedroogd en kort in olijfolie gefrituurd tot ze knapperig zijn. Ze komen terug over pasta met geroosterd broodkruim, over bonen en bij eieren. Op de kaart staan verder cavatelli en orecchiette met cime di rapa, en de crapiata: een soep van peulvruchten en tarwe die traditioneel begin augustus wordt gekookt. Ook de lucanica, een worst die al door Romeinse schrijvers werd genoemd, hoort erbij. Bij het eten past een Aglianico del Vulture, de stevige rode wijn van de vulkaanhellingen in het noorden van Basilicata.

Praktisch: veel restaurants in de Sassi zitten in voormalige grotten en zijn klein. Reserveer op vrijdag- en zaterdagavond en in het hoogseizoen. De bakkers in de bovenstad verkopen het brood per halve of hele lijf; een halve is ruim genoeg voor een picknick op de Murgia.

Slapen in een grotwoning: waar logeer je in Matera?

Nergens in Italië bepaalt de keuze van een slaapplek de reis zo sterk als in Matera. In de Sassi zijn honderden grotten verbouwd tot kamers onder een gewelf van kalksteen, soms met een oude cisterne als badkamer. Een hotel in een grotwoning brengt de stad ’s avonds en ’s ochtends direct voor de deur, op de uren dat de dagbezoekers er niet zijn.

Daar staan nadelen tegenover. De Sassi zijn nauwelijks met de auto bereikbaar, koffers moeten over trappen worden gedragen, en sommige grotkamers zijn vochtig of hebben weinig daglicht. In de zomer is die beslotenheid juist een voordeel, want de rots houdt de kamers koel.

Wie een week blijft of met kinderen reist, kiest vaak een vakantiewoning in de bovenstad, met een parkeerplaats en de Sassi op loopafstand.

Praktisch: Sasso Barisano heeft het grootste aanbod en ligt het dichtst bij de bovenstad; Sasso Caveoso is stiller. Vraag bij het boeken waar de auto kan staan en of de eigenaar helpt met bagage. Prijzen in de Sassi liggen hoger dan in de bovenstad, vooral in mei, september en oktober.

Bereikbaarheid, parkeren en beste reistijd

Met de auto is Matera vanuit Bari in ongeveer een uur bereikbaar, via de snelweg richting Altamura. De oude stad en de Sassi vallen binnen een ZTL, een verkeersbeperkte zone met camera’s. Rijd er dus niet in zonder toestemming van het hotel. Aan de rand van de bovenstad liggen betaalde parkeerterreinen. Wie met de auto komt, kiest bij voorkeur een verblijf waar parkeren is inbegrepen of geregeld kan worden.

Met de trein rijdt de regionale spoorlijn Ferrovie Appulo Lucane van Bari Centrale naar Matera Centrale, aan Piazza della Visitazione, in ongeveer anderhalf uur. Vanaf het station is het tien minuten lopen naar de Sassi. Op zon- en feestdagen worden treinen vaak door bussen vervangen; controleer de dienstregeling vooraf. Vanaf de luchthaven van Bari rijden ook directe bussen naar Matera.

Het weer in Matera is landinwaarts en op bijna vierhonderd meter hoogte wisselvalliger dan aan de kust. In juli en augustus loopt de temperatuur regelmatig op tot boven de 30 graden, en op de kale trappen van de Sassi voelt dat warmer. April tot en met juni en september tot en met half november zijn de prettigste maanden, met temperaturen tussen 15 en 25 graden. De winter is koel en rustig, met overdag zo’n 8 tot 12 graden en heel af en toe sneeuw op de daken van de Sassi.

Matera combineren met Puglia en Basilicata

De meeste reizigers bezoeken Matera als onderdeel van een rondreis door Puglia. De Murgia loopt over de grens door. Altamura, beroemd om zijn brood, ligt op twintig minuten rijden. Gravina in Puglia, met de stenen aquaductbrug uit No Time to Die, ligt op een halfuur. Het achthoekige Castel del Monte ligt op ruim een uur. Deze plaatsen vormen samen de autoroute door de Murgia, die vanaf Matera doorloopt naar Alberobello en de Itria-vallei. Wie verder Puglia in trekt, slaapt daar vaak in een masseria, een versterkte boerderij tussen de olijfbomen.

Basilicata zelf is voor de meeste bezoekers onbekend terrein, en dat is precies de aantrekkingskracht. Op anderhalf uur rijden liggen Castelmezzano en Pietrapertosa, twee dorpen tegen de zandsteenpieken van de Dolomiti Lucane, beschreven in het artikel over de Lucaanse Apennijnen. Dichterbij, op ongeveer een uur, ligt Craco: een middeleeuws dorp op een heuvel van klei, na aardverschuivingen in de jaren zestig verlaten en nu een spookstad. De Ionische kust bij Metaponto ligt op drie kwartier. Voor dagtochten naar het binnenland en de kust is Matera een logische uitvalsbasis.

Wie twijfelt welke combinatie het best past bij de tijd die er is, vindt in Waarheen in Puglia en Matera een uitwerking per reisduur.

Veelgestelde vragen over Matera

Ligt Matera in Puglia of in Basilicata?
Matera ligt in de regio Basilicata en is de hoofdstad van de provincie Matera. De stad ligt wel vlak bij de grens met Puglia, op ongeveer 65 kilometer van Bari. Daarom wordt ze vaak bezocht tijdens een reis door Puglia en soms ten onrechte als Pugliese stad beschreven.

Hoe oud is Matera, en is het de oudste stad van Italië?
De oudste sporen van menselijke bewoning rond Matera stammen uit het paleolithicum, en de neolithische dorpen op de Murgia tegenover de stad zijn ongeveer zevenduizend jaar oud. Matera geldt daarmee als een van de langst onafgebroken bewoonde plaatsen van Italië en Europa. De oudste stad ter wereld is Matera niet: Jericho, Damascus en Byblos worden als stedelijke nederzetting ouder geacht.

Hoeveel dagen heb je nodig voor Matera?
Voor de belangrijkste bezienswaardigheden van Matera, zoals de Sassi, de kathedraal, een paar rotskerken en een uitzichtpunt, is één volle dag voldoende. Twee dagen geven ruimte voor de wandeling door de kloof naar de Murgia Materana, de Cripta del Peccato Originale en een avond en ochtend in de Sassi zonder dagbezoekers. Dat laatste is voor veel bezoekers het hoogtepunt.

Hoe kom je van Bari naar Matera?
Met de auto duurt de rit van Bari naar Matera ongeveer een uur over 65 kilometer. De regionale trein van de Ferrovie Appulo Lucane rijdt van Bari Centrale naar Matera Centrale in ongeveer anderhalf uur, met op zon- en feestdagen vaak vervangende bussen. Vanaf de luchthaven van Bari rijden daarnaast directe busverbindingen naar Matera.

Wat is de beste reistijd voor Matera en hoe is het weer?
De beste reistijd voor Matera is april tot en met juni en september tot half november, met temperaturen tussen 15 en 25 graden. In juli en augustus wordt het vaak warmer dan 30 graden, wat de vele trappen in de Sassi zwaar maakt. De winter is koel en stil, met overdag 8 tot 12 graden, en in december wordt in de Sassi geregeld een levende kerststal opgevoerd.