Vanaf het uitzichtpunt in Bagnoregio is het dorp in één keer te overzien: een handvol middeleeuwse huizen boven op een tufsteenrots, omringd door kale kleiheuvels en met de buitenwereld verbonden door één smalle brug. Civita di Bagnoregio heet in Italië la città che muore, de stervende stad, omdat de rots onder het dorp langzaam afbrokkelt.
Het dorp ligt in de Tuscia, het noordelijke deel van Lazio, tussen Orvieto en het Lago di Bolsena. Er wonen nog een tiental mensen het hele jaar; overdag lopen er bezoekers uit de hele wereld door de straten. Civita hoort bij de vereniging I Borghi più belli d’Italia en is een van de bestemmingen in de gids vakantie in Lazio.
Een dorp op een eiland van tufsteen
Civita staat op een plateau van tufsteen, gestold vulkanisch materiaal van de vulkanen rond het Lago di Bolsena. Daaronder ligt een laag klei die door regen en wind wegspoelt. Zo ontstond het landschap van de Valle dei Calanchi: steile, kale kleiruggen en geulen rondom het dorp. Telkens als de klei wegzakt, verliest de tufsteen erboven zijn steun en breekt er een stuk van de rand af.
Aardbevingen versnelden dat proces. Na de zware aardbeving van 1695 verhuisden de bisschop en het stadsbestuur naar Bagnoregio, dat tot dan toe een buitenwijk was. In de negentiende eeuw raakte Civita door de erosie volledig afgesneden. De huidige voetgangersbrug dateert uit 1965 en vervangt een oudere verbinding die in 1944 bij de terugtocht van het Duitse leger werd opgeblazen.
In Palazzo Alemanni, aan de Piazza San Donato, laat het Museo Geologico e delle Frane zien hoe de rots verandert en hoe de gemeente het afkalven probeert te vertragen.
Etrusken, middeleeuwen en de heilige Bonaventura
De Etrusken stichtten de nederzetting ruim 2.500 jaar geleden, op een route tussen het Tiberdal en het Lago di Bolsena. In de rotswanden onder het dorp zijn nog graven en in de tufsteen uitgehakte gangen te vinden. Na de Romeinen en de Longobarden bleef Civita eeuwenlang de hoofdplaats van de streek.
Rond 1217 werd hier Giovanni di Fidanza geboren, beter bekend als Bonaventura. Hij werd minister-generaal van de franciscanen, schreef een levensbeschrijving van Franciscus van Assisi en werd later heilig verklaard; hij is de patroonheilige van Bagnoregio. Vanaf de zestiende eeuw verloor Civita terrein aan het lager gelegen Bagnoregio. Halverwege de twintigste eeuw woonden er nog maar enkele families. Pas met de komst van bezoekers volgden restauraties en kwamen er weer mensen die er in de zomer wonen.
De wandeling over de brug
Wie met de auto komt, parkeert in Bagnoregio, bij voorkeur op Piazzale Battaglini. Van daar is het ongeveer een kwartier lopen, of een korte rit met de pendelbus, naar het Belvedere di San Francesco Vecchio, waar de brug begint. Bij de kassa vlak voor de brug wordt het ticket gecontroleerd.
De brug is ongeveer driehonderd meter lang en loopt op het laatste stuk steil omhoog. Er is geen schaduw, wat in de zomer midden op de dag merkbaar is. Boven komt de brug uit bij de Porta Santa Maria, de toegangspoort van het dorp. Op de poort houden twee stenen leeuwen een mensenhoofd in hun klauwen, een herinnering aan de middeleeuwse opstand van de inwoners tegen de familie Monaldeschi.
Binnen de poort: San Donato en de straten van Civita
Achter de poort loopt de hoofdstraat naar de Piazza San Donato, het plein in het midden van het dorp. De kerk van San Donato heeft romaanse wortels en werd in de zestiende eeuw verbouwd. Binnen hangt een houten kruisbeeld uit de vijftiende eeuw dat aan de school van Donatello wordt toegeschreven, en er zijn fresco’s uit de kring van Perugino. Aan hetzelfde plein staat Palazzo Alemanni met het geologisch museum.
In de zijstraten staan huizen met buitentrappen en bloempotten, en aan de randen liggen uitzichtpunten over de vallei. In een grot in de tufsteen is een oude olijfpers te zien, en verschillende huizen hebben in de rots uitgehakte kelders die voor bezoekers open zijn. Aan het eind van het dorp loopt een pad naar de Bucaione, een Etruskische doorgang door de rots die vroeger naar de vallei leidde.
Wandelen in de Valle dei Calanchi
De kleiheuvels rond Civita zijn beschermd natuurgebied. Vanuit Bagnoregio en vanaf de achterkant van het dorp lopen paden de vallei in, met steeds een ander zicht op Civita boven op de rots. Na regen worden de kleipaden glad en zijn stevige schoenen nodig. Bij het infopunt op Piazzale Battaglini is informatie over de routes te krijgen.
Een ander gezicht op het dorp biedt Lubriano, aan de overkant van de vallei. Vanaf de uitzichtpunten daar is Civita in zijn geheel te zien, met de brug en de calanchi eromheen.
Praktische informatie
Het ticket kost €5 per persoon en is online te koop of bij de kassa’s in Bagnoregio; kinderen tot zes jaar gaan gratis. In het weekend en op feestdagen kan het bij de kassa druk zijn, en een online ticket scheelt dan wachttijd. Het geologisch museum kost €3 extra. Parkeren is betaald, net als de pendelbus naar het Belvedere. De tarieven kunnen wijzigen.
Een bezoek duurt twee tot drie uur, inclusief de wandeling over de brug. Het rustigst is het vroeg in de ochtend en op doordeweekse dagen buiten juli en augustus. In het voorjaar en de herfst is het licht over de vallei het helderst. In de winter liggen de calanchi soms in de mist, wat het dorp een eigen sfeer geeft. De brug is steil en niet toegankelijk voor rolstoelen.
Zonder auto reis je met de trein naar Orvieto en vandaar met de bus naar Bagnoregio. De bus rijdt een beperkt aantal keer per dag; controleer de dienstregeling vooraf.
Rijtijden naar Bagnoregio, bij normaal verkeer:
| Vertrekpunt | Afstand | Rijtijd |
|---|---|---|
| Orvieto | ca. 20 km | ca. 30 min |
| Bolsena | ca. 20 km | ca. 30 min |
| Viterbo | ca. 30 km | ca. 40 min |
| Rome (ringweg) | ca. 120 km | ca. 1 uur 45 min |
| Florence | ca. 170 km | ca. 2 uur |
Overnachten en combineren
In Civita zelf zijn maar een paar kamers. Wie er slaapt, ziet het dorp ’s avonds en vroeg in de ochtend, als de dagjesmensen weg zijn. In Bagnoregio en de omliggende dorpen zijn meer B&B’s en agriturismi.
Orvieto en het Lago di Bolsena liggen allebei op ongeveer een halfuur rijden en zijn een logische uitvalsbasis. Een rondreis door Tuscia verbindt Civita met Viterbo, Bomarzo en Tarquinia.
Veelgestelde vragen over Civita di Bagnoregio
Hoeveel kost een bezoek aan Civita di Bagnoregio?
Het ticket voor het dorp kost €5 per persoon; kinderen tot zes jaar zijn gratis. Het geologisch museum kost €3 extra. Daarnaast betaal je voor parkeren in Bagnoregio en eventueel voor de pendelbus naar het begin van de brug.
Hoe kom je vanuit Rome naar Civita di Bagnoregio?
Met de auto is het ongeveer 120 kilometer, wat bij normaal verkeer zo’n een uur en drie kwartier rijden is. Met het openbaar vervoer neem je de trein naar Orvieto en vandaar de bus naar Bagnoregio. Die combinatie kost meer tijd en vraagt om planning, omdat de bus niet vaak rijdt.
Waarom heet Civita di Bagnoregio de stervende stad?
Het dorp staat op tufsteen boven een laag klei die door regen en wind wegspoelt. Daardoor breken er steeds stukken van de rand af, en in de loop der eeuwen zijn huizen, straten en een stadspoort in de vallei verdwenen. De bijnaam la città che muore verwijst naar dat langzame afkalven.
Hoe lang duurt een bezoek aan Civita?
Voor de wandeling over de brug, een rondgang door het dorp en een bezoek aan het museum is twee tot drie uur genoeg. Wie ook in de Valle dei Calanchi wil wandelen of in het dorp wil lunchen, kan er gemakkelijk een halve dag doorbrengen.
Kun je in Civita di Bagnoregio overnachten?
Ja, maar het aanbod is klein: er zijn maar enkele kamers binnen het dorp. Reserveer in het voorjaar en de zomer ruim vooraf. Bagnoregio, Orvieto en het Lago di Bolsena hebben meer keuze en liggen dichtbij.
Is Civita in de winter te bezoeken?
Het dorp is het hele jaar open. In de wintermaanden zijn sommige restaurants en winkels beperkt geopend, en de brug kan bij regen glad zijn. Op heldere winterdagen is het er rustig, en bij mist ligt het dorp soms boven een wolk van nevel in de vallei.
Pingback: Lago di Bolsena: dorpen, zwemmen en route rond het meer