In de voetsporen van de Piceni in Le Marche

De Piceni leefden tussen de 9e en 3e eeuw v.Chr. in Midden-Italië, tussen de Apennijnen en de Adriatische Zee. Ze vestigden zich in het gebied dat nu bekendstaat als de regio Le Marche en het noordelijk deel van Abruzzo. Volgens Plinius de Oudere, Romeins schrijver, filosoof en militair, emigreerden de Piceni van Sabina naar dit gebied nadat een specht hen de weg zou hebben gewezen. Het is dan ook de specht, picus in het Latijn, waaraan deze oude beschaving zijn naam dankt.

Korte geschiedenis van de Piceni

De Piceno-beschaving handelde al in de 7e eeuw v.Chr. met de Grieken, en hun cultuur werd mede beïnvloed door de Etrusken. De belangrijkste archeologische vondsten zijn gedaan in necropolen; van de oude bewoonde centra zelf is weinig overgebleven, simpelweg omdat deze plaatsen door de eeuwen heen zijn herbouwd door de volkeren die hun plaats innamen.

Waar de eerste Piceni zich precies vestigden, is moeilijk vast te stellen. Volgens historici lagen de eerst bewoonde centra rond Ancona en Numana — de enige nederzettingen direct aan zee, want de meeste andere lagen minstens zeven kilometer landinwaarts ter bescherming tegen vijandige indringers. De Piceno-beschaving beleefde haar hoogtepunt tussen de 7e en 6e eeuw v.Chr. Men leefde vooral van landbouw en veeteelt, maar was ook bedreven in het verwerken van keramiek en barnsteen, een fossiele hars afkomstig van naaldbomen.

Ondergang van de Piceni

De ondergang van de Piceno-beschaving is deels te wijten aan de Galliërs en de Syracusanen, die zich in de 4e eeuw v.Chr. in het gebied vestigden. Vervolgens namen de Romeinen in de 3e eeuw v.Chr. het Piceno-gebied volledig in.

Ondanks dat er weinig van hun erfgoed rechtstreeks zichtbaar is, volgt deze route hun sporen van Ascoli Piceno naar Osimo, door een tijdloos heuvelachtig landschap langs prachtige dorpen en steden.

Ascoli-Piceno

De stad Ascoli Piceno is gesticht door de Piceni en zou volgens de legende door een specht naar deze plek zijn geleid. De specht staat nog altijd symbool voor de regio Le Marche en is terug te zien op de regionale vlag — een teken dat de inwoners van de regio zich nog steeds identificeren met de Piceno-cultuur.

Omringd door rivieren, bergen en een versterkte muur bood de stad bescherming tegen aanvallende indringers. Ascoli wordt ook wel de “stad met honderd torens” genoemd; ooit waren het er zelfs tweehonderd, voordat in de dertiende eeuw de helft door Frederik II werd afgebroken.

Het stadje wordt gekenmerkt door een overvloed aan travertijn, met interessante bouwkundige overblijfselen uit de oudheid en de middeleeuwen. Piazza del Popolo ligt in het hart van het historisch centrum en vormt de huiskamer van het stadje, door menig Italiaan beschouwd als een van de mooiste pleinen van Italië. Het imposante Palazzo dei Capitani del Popolo heeft de ereplaats en wordt in renaissancestijl omlijst door een loggia met 59 bogen en gebouwen met arcades en kantelen. Bijzonder fraai is het elegante Caffè Meletti, een vaste stop voor een caffè e dolce.

Het archeologisch museum, gevestigd in het zestiende-eeuwse Palazzo Panichi, herbergt de grootste verzameling getuigenissen van de Piceno-beschaving: voorwerpen uit diverse opgravingen, daterend van de bronstijd tot de 4e eeuw v.Chr. Na een puntzak gevuld met de befaamde olive all’ascolana voert de route verder door de Piceno-heuvels, langs charmante middeleeuwse dorpen die een sfeer van lang vervlogen tijden ademen.

Praktisch: een verblijf van één nacht in een B&B in het historische centrum van Ascoli Piceno volstaat om zowel de stad als het archeologisch museum rustig te bezoeken.

Offida

Offida begroet bezoekers met de Chiesa di Santa Maria della Rocca, gebouwd in 1330 op een panoramische positie die de hele vallei domineert. Over de oorsprong van het dorp wordt gediscussieerd, maar in de omgeving zijn verschillende graven van de Piceni gevonden. Het archeologisch museum toont bijzondere vondsten zoals bronzen beelden, wapens, siervoorwerpen, keramiek en aardewerk — met als hoogtepunt een goed bewaard gebleven tombe met de volledige uitrusting die tijdens een opgraving in het gebied werd aangetroffen.

Het middeleeuwse centrum wordt omsloten door kasteelmuren uit de twaalfde eeuw, en oude straatjes slingeren zich rond de Piazza del Popolo, opvallend door zijn driehoekige vorm. Niet toevallig staat het dorp op de lijst van I Borghi più belli d’Italia, de mooiste dorpen van Italië. Langs de straatjes bevinden zich winkels met traditioneel handwerk — de kunst van het kantklossen, waar Offida al eeuwen om bekendstaat.

De route vervolgt door de vruchtbare valleien waar de Piceni al op grote schaal wijn produceerden — een uitgelezen plek om in een lokale enoteca te proeven. Drie Offida-wijnen spelen de hoofdrol: Rosso, Pecorino en Passerina, geproduceerd in een gebied dat zich uitstrekt over de provincies Ascoli Piceno en Fermo.

Praktisch: een agriturismo tussen de wijngaarden rond Offida combineert een overnachting met de mogelijkheid tot een proeverij zonder verder te hoeven rijden.

Ripatransone

Het middeleeuwse Ripatransone is een verrassend dorp: dankzij zijn positie op een heuvel van ruim 490 meter hoogte wordt het ook wel het “Belvedere del Piceno” genoemd. De heuvel werd al bewoond door de Piceni en later veroverd door de Romeinen. De huidige naam kreeg het dorp in de middeleeuwen, toen stevige vestingwerken, imposante muren en de ijver van de inwoners het tot een vrijwel onneembaar bolwerk maakten. Langs de Corso Vittorio Emanuele II staan oude palazzo’s uit verschillende periodes, en in een doolhof van smalle straatjes ligt het smalste steegje van Italië, slechts 43 centimeter breed.

Een lokaal gerecht als de ciavarro — een soep van granen en peulvruchten, in het dialect ook wel “lu chavarre” (de overblijfselen) genoemd — hoort bij een bezoek als onderdeel van de cucina povera, de eenvoudige boerenkeuken van de streek.

De panoramische rondweg vanuit Ripatransone slingert heuvelafwaarts tussen eiken en lindebomen, met bij helder weer zicht op de Gran Sasso, de Majella, het Sibillini-gebergte en de Conero. De route vervolgt richting de kust, waar de Adriatische Zee steeds intenser turkoois kleurt naarmate de volgende bestemming dichterbij komt.

Cupra Marittima

Tot 1862 heette Cupra Marittima Marano, en lokale inwoners noemen het nog altijd Marà. Het plaatsje maakt deel uit van de Riviera delle Palme, een toeristische kuststrook waartoe ook Grottammare en San Benedetto del Tronto behoren. De uitgestrekte stranden trekken ’s zomers veel bezoekers, en de Blauwe Vlag wappert hier al jaren voor de kwaliteit van het zeewater.

Cupra Marittima was een Romeinse kolonie; de naam is afgeleid van de godin Cupra, een Piceense god die later ook door de Romeinen werd aanbeden. In de omgeving zijn necropolen van de Piceno-beschaving gevonden, met een rijke collectie handwerk en grafritueel materiaal die wordt tentoongesteld in het archeologisch museum in het Palazzo Cipolletti — bronzen ringen en andere voorwerpen uit een periode van de 7e tot de 5e eeuw v.Chr. duiden op een welvarende gemeenschap.

Praktisch: wie de kust wil combineren met een strandnacht, vindt in Cupra Marittima of het naburige Grottammare een vakantiewoning met directe toegang tot het strand.

De specht, symbool van de regio

Het symbool van Le Marche, terug te zien op de regionale vlag, is een specht — een verwijzing naar de legende van de Piceno-migratie vanuit Sabina, geleid door een heilige groene specht naar Ascoli. Met deze keuze voor het symbool identificeert de regio zich nog altijd met haar Piceno-wortels.

De route volgt de Piceni door een overwegend heuvelachtig landschap en langs onvergetelijke stranden, langs dorpen en steden die met elkaar verbonden zijn door de geschiedenis van deze raadselachtige beschaving. In hun graven zijn wapens, keramiek, beeldjes, sieraden en zelfs inscripties in hun nog altijd niet volledig ontcijferde taal teruggevonden.

Torre di Palme

Uiterst charmant is het middeleeuwse Torre di Palme, goed bewaard gebleven door de eeuwen heen en gerekend tot de mooiste dorpen van Italië. De oorsprong gaat terug naar de Piceni, die Palma in de 6e eeuw v.Chr. stichtten. Dankzij de goede wijnproductie in de omgeving ontwikkelde het dorp zich in het Romeinse Rijk tot een belangrijke wijnhaven. Na herhaalde piratenaanvallen in de vroege middeleeuwen verplaatsten de bewoners zich hogerop naar de aangrenzende heuvel, waar de uitkijktoren Turris Palmea verrees.

Een netwerk van straatjes doorkruist het kleine dorp, met bloeiende bloemen die kleur geven aan de omgeving en, dankzij de hoge ligging, weidse vergezichten over het landschap en de Adriatische Zee. Aan kleine piazza’s en tussen oude stenen huizen staan kerken uit verschillende periodes. Het nabijgelegen Bosco del Cugnòlo, een beschermd natuurpark, wordt doorkruist door een wandelpad van twee kilometer.

In het archeologisch museum van Torre di Palme, aan de Piazzale della Rocca, zijn vondsten van de Piceno-bevolking te bewonderen. Aan de voet van de heuvel zijn Piceni-graven gevonden; de grootste necropolis, verderop in het dal, telt maar liefst 26 graven — doorgaans rond van vorm, met gracht en heuvel, tien tot twintig meter in doorsnee, waarin families van minstens drie of vier generaties samen werden begraven. Bepaalde krijgersattributen wijzen op aristocratische families binnen de Piceno-gemeenschap, net als de verschillende locaties van hun graven.

Torre di Palme ligt in de provincie Fermo; de gelijknamige provinciehoofdstad ligt ongeveer twaalf kilometer verder landinwaarts, al zichtbaar in de verte via de slingerwegen door de heuvels.

Fermo

Het silhouet van Fermo domineert de omgeving en kijkt van grote hoogte uit over de vruchtbare heuvels. Ooit was het een Romeinse kolonie onder de naam Firmum Picenum. Onder de grond bevinden zich nog altijd Romeinse waterreservoirs uit de eerste eeuw, waarmee regen- en bronwater via een ingenieus systeem onder de stad werd verspreid — het grootste waterreservoir van Italië.

De rijke geschiedenis van de stad is terug te zien in de architectuur. Bijzonder fraai is de renaissance Piazza del Popolo, waar het zestiende-eeuwse Palazzo dei Priori het stadsmuseum huisvest, met belangrijke archeologische vondsten uit het Piceno-tijdperk: wapens, juwelen en voorwerpen uit het dagelijks leven. Het stadsbezoek eindigt bij de kathedraal van Fermo, hoger gelegen op de Colle Girfalco, met een fraaie romaans-gotische gevel uit 1227.

Praktisch: een hotel in het centrum van Fermo ligt op loopafstand van zowel de Piazza del Popolo als de kathedraal, en vormt een goede uitvalsbasis richting de kust.

Numana en Sirolo

Op de zuidelijke hellingen van de Monte Conero rijst het oude vissersplaatsje Numana op. De eerste bewoners waren de Piceni, zoals blijkt uit de rijke archeologische vondsten in de necropolis. Numana was al in de 8e eeuw v.Chr. een haven waar handel werd gedreven met de Grieken; voorwerpen uit deze periode, gevonden rondom Numana en Sirolo, zijn te zien in het gemeentelijk museum van Numana, met borstplaten met parels, sandalen en twee strijdwagens als topstukken.

Een wandeling door de oude straatjes van Numana Alta, het historisch centrum, voert vanzelf naar de Costarella, een steile trap die vissers vroeger gebruikten om de haven te bereiken — een aangename plek om ’s avonds te flaneren na een bezoek aan een van de nabijgelegen stranden.

De schilderachtige omgeving van de Monte Conero leent zich uitstekend voor een wandeling of fietstocht. Het archeologisch gebied ‘I Pini’ in Sirolo toont enkele monumentale Piceno-graven, de enige in Le Marche die opengesteld zijn voor het publiek — hier werd in 1989 de zogenoemde “Tombe van de koningin van Sirolo” gevonden, een grafcomplex uit de 6e eeuw v.Chr.

Op de Piazza Vittorio Veneto in Sirolo geniet je van een aperitivo grande met fantastisch uitzicht op de Adriatische Zee en Monte Conero. Op de plank vind je lokale kazen en vleeswaren zoals pecorino conciato di Fossa, salame lardellato en de bekende ciauscolo—perfect te combineren met een glas Verdicchio dei Castelli di Jesi of rode Rosso Conero Riserva.

Praktisch: een B&B in Sirolo of Numana ligt op loopafstand van zowel de archeologische site als de stranden onder de Monte Conero.

Camerano

Een bijzondere ervaring vormen de ondergrondse tunnels van Camerano. De oorsprong van dit tunnellabyrint is nog altijd niet volledig opgehelderd; volgens mondelinge overlevering zou het ondergrondse netwerk veel groter zijn dan het huidige bovengrondse dorp. Een begeleide tour voert langs vertrekken met decoraties, religieuze symbolen en andere versieringen uit een ver, mysterieus verleden.

De oorsprong van Camerano is zeer oud: meer dan honderd Piceni-graven zijn in de directe omgeving gevonden, daterend uit de 11e tot de 3e eeuw v.Chr., wat Camerano tot een van de vroegst bewoonde centra van de Piceni maakt. Historici veronderstellen dat de eerste ondergrondse grotten door deze beschaving zijn uitgegraven, gebruikt voor voedselopslag, beschutting en als leefruimte. Door de eeuwen heen zijn de tunnels door opeenvolgende beschavingen verder uitgebreid en gebruikt voor aanbidding en bescherming — zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog boden ze nog schuilplaats tegen bombardementen.

Osimo

Op enkele kilometers van de Conero Riviera ligt het eindpunt van de route: Osimo, gebouwd op twee heuvels. In de 9e eeuw v.Chr. vestigden de Piceni zich op de Osimo-heuvel en op de Monte San Pietro. De Romeinen veroverden het gebied later, en Osimo bleef door de eeuwen heen een strategisch belangrijke plek. Prachtig geplaveide straten worden omzoomd door indrukwekkende gebouwen.

Onder het historisch centrum ligt, net als in Camerano, een groot netwerk van tunnels. Ook hier is de oorsprong moeilijk vast te stellen door een gebrek aan geschreven bronnen, al wordt aangenomen dat geheimhouding van het tunnelstelsel nodig was ter bescherming tegen vijandelijke aanvallen — schuilplaatsen en vluchtroutes waren alleen bekend bij de Osimaanse gemeenschap zelf. De eerste gegraven grotten dateren uit de Piceno-periode en zijn door de eeuwen heen verder uitgebreid.

Het tunnelstelsel is zo’n negen kilometer lang, verdeeld over vijf niveaus die verticaal met elkaar zijn verbonden via nauwe doorgangen met ingekeepte treden. Sommige gangen leiden naar huizen, andere naar kerken. Naast graven en aanbiddingsruimtes zijn er ook kamers gevonden met symbolen die verbonden zijn met vrijmetselaars, waaronder een afdruk van de Triple Cinta, een symbool dat door de Tempeliers werd aangebracht op plekken die voor hen heilig waren.

De route eindigt bij het “balkon” van Osimo, waar een gouden gloed over het glooiende landschap valt. Vanaf het Belvedere zakt de zon langzaam achter de heuvels — hetzelfde tijdloze uitzicht dat Piceno-mannen, -vrouwen en -kinderen ooit moeten hebben gezien.

Praktisch: een agriturismo in de omgeving van Osimo vormt een rustige laatste overnachting, met de Conero-kust op korte afstand voor wie de reis wil verlengen.

Wie na deze historische route meer van de regio wil ontdekken, vindt in de complete gids voor een vakantie in Le Marche een overzicht van alle streken, dorpen en andere routes door Le Marche.

Veelgestelde vragen over de Piceni

Wie waren de Piceni?
De Piceni waren een oud volk dat tussen de 9e en 3e eeuw v.Chr. in Midden-Italië leefde, in het gebied dat nu bekendstaat als de regio Le Marche.

Waar komt de naam Piceni vandaan?
Volgens de legende werden de jongeren van de Sabijnen door een heilige groene specht — picus in het Latijn — naar een nieuw woongebied geleid. Le Marche koos de specht daarom als regionaal symbool.

Wat is de geschiedenis van de Piceni?
De Piceni waren een strijdbaar volk dat tegelijk profiteerde van handelsroutes met de Etrusken en de Grieken. Hun onafhankelijke cultuur eindigde toen de Romeinen hen in 268 v.Chr. veroverden.

Waar vind je archeologische sporen van de Piceni?
Necropolen van de Piceni zijn belangrijke bronnen van informatie over hun levenswijze. Het Staatsantiquarium in Numana, ooit een havenstad van de Piceni, is een aanrader voor wie in hun geschiedenis en vondsten geïnteresseerd is.

Wat voor vondsten zijn er gedaan?
De graven bevatten rijke grafgiften die getuigen van handelsbetrekkingen met verre culturen. Een opmerkelijke vondst is het graf van een “Piceense koningin” in Sirolo, met een strijdwagen en waardevolle sieraden.